آیا برای خانم ها هم رفتن به مسجد و نماز جماعت خواندن ثواب دارد؟

آیا روایاتی که برای رفتن به مسجدها و شرکت در نمازهای جماعت، پاداش‌هایی را در نظر می‌گیرد، شامل بانوان نیز می‌شود؟

آیا ثواب رفتن به مسجد و شرکت در نماز جماعت تنها مختص مردان است؟ آیا کلمه «رجل» در روایت «صلاه الرجل فی جماعه خیر من صلاته فی بیته اربعین سنه» بانوان را نیز در بر می‌گیرد؟ و به طور کل حضور یا عدم حضور زنان در مسجد و جماعت، کدام‌یک، مورد تأیید می‌باشد؟

برخی روایات با استفاده از واژه‌هایی؛ مانند «رجل» در نگاه اول، مردان را مشمول چنین پاداشی می‌داند، اما اصل حضور بانوان در مسجد برای نماز جماعت و حتی استحباب آن‌را نفی نمی‌کند؛ زیرا با توجه به روایات و شواهد تاریخی و نیز فتوای فقهای بزرگوار؛ اگر زنی بتواند خود را از دید نامحرم بپوشاند، حضور او در مسجد برای نماز جماعت مانعی ندارد؛ و می‌توان گفت که پاداش مسجد و جماعت شامل او نیز خواهد شد.

روایاتی که نماز در خانه را برای زن سزاوارتر می‌دانند ناظر به شرایط خاصی هستند که نمی‌توان آنها را به تمام موارد گسترش داد.

 

پاسخ تفصیلی

در روایتی از رسول خدا(صلی الله علیه و اله) نقل شده است: «صَلَاهُ الرَّجُلِ فِی جَمَاعَهٍ خَیْرٌ مِنْ صَلَاتِهِ فِی بَیْتِهِ أَرْبَعِینَ سَنَهً»؛(۱)نماز مرد در جماعت، بهتر از چهل سال نماز او (به صورت فرادا) در خانه است.

روایاتی مشابه با این روایت -با تفاوت در مقدار ثواب- از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و اله) در متون حدیثی اهل سنت نیز نقل شده است. (۲)

این دسته از روایات، هرچند تنها چیزی را که ثابت می‌کنند استحباب شرکت مردان در مسجد برای نماز جماعت است، اما اصل حضور بانوان در مسجد برای نماز جماعت و حتی بهتر بودن آن‌را نفی نمی‌کند. برای این‌که این دسته از روایات و روایات دیگری که در این‌باره داریم، روشن شوند؛ تحقیقی کوتاه درباره حضور زنان در مسجد برای خواندن نماز جماعت، دعا و دیگر امور معنوی ارائه می‌دهیم.

حضور بانوان در مسجد از نگاه روایات

براساس تحقیق و جست‌وجو؛ در منابع روایی، می‌توان روایات وارده در خصوص حضور بانوان در مسجد را بر سه قسم تقسیم نمود:

الف. مسجد زن، خانه او است

پیامبر خدا(صلی الله علیه و اله): «بهترین مسجد زنان، همان خانه‌هاى ایشان است…».(۳)  «بهترین مسجد زنان، کنج خانه آنها است».(۴)

«به تنهایی و در خانه نماز خواندن زن، مثل نماز در جمع است، در حالی‌که بیست و پنج درجه فضیلت دارد».(۵)

رسول خدا(صلی الله علیه و اله) به امام علی”علیه السلام» فرمود: «ای علی! بر زنان؛ نماز جمعه، جماعت، اذان و اقامه واجب نیست».(۶)

امام صادق”علیه السلام»: «بهترین مساجد برای زنان شما، خانه‌هایشان است».(۷)

ب. حضور بانوان در مسجد جایز و یا بهتر است(۸)

رسول خدا(صلی الله علیه و اله): «هر گاه زنان (براى رفتن به مسجد) از شما اجازه طلبیدند، آنان را از بهره‌اى که از مساجد دارند، محروم نسازید».(۹) «زنان خود را از (رفتن به) مسجدها بازندارید، هر چند خانه‌هاى آنان، برایشان نیکوتر است».(۱۰)

«هنگام شب به زنان برای رفتن به مساجد اذن دهید».(۱۱)

عایشه می‌گوید: «زنان مؤمن، نماز صبح را با پیامبر(صلی الله علیه و اله) بجای می‌آوردند، در حالی‌که لباسی که تمام بدن آنها را می‌پوشاند به تن داشتند و این زنان در تاریکی بازشناخته نمی‌شدند».(۱۲)

ابن عباس درباره پیامبر(صلی الله علیه و اله) و عملکرد ایشان می‌گوید: «رسول خدا(صلی الله علیه و اله) دختران و زنان خود را برای اقامه جماعت در نمازهای عیدین به خارج خانه می‌بردند».(۱۳)

از ابن عباس نقل شده است: «زنى زیبا پشت سر رسول خدا(صلی الله علیه و اله) نماز می‌خواند…».(۱۴)

امام على”علیه السلام»: «زنان، با پیامبر(صلی الله علیه و اله) نماز می‌خواندند…».(۱۵)

امام صادق”علیه السلام» از پدر گرامی‌اش نقل می‌کند که فرمود: «رسول خدا(صلی الله علیه و اله) هنگام خواندن نماز جماعت، صدای گریه طفلی را شنید که مادرش او را با خود به مسجد آورده بود. آن‌حضرت نماز را کوتاه کرد تا مبادا نگرانی در مادرش پیدا شود».(۱۶)

ج. تشویق به رفت و آمد به مسجد برای زن و مرد

در منابع روایی، احادیث زیادی وجود دارد که همگی بیانگر این است که مساجد متعلق به تمام مردم اعم از زن و مرد است، و میان مرد و زن هیچ گونه تفاوتی وجود ندارد؛ زیرا واژه‌هایی مانند، انسان‌های با تقوا، مؤمن، متقین، اهل مسجد، و …، اختصاص به گروه خاصی ندارد و برای عموم مسلمانان است.

پیامبر خدا(صلی الله علیه و اله):

«مسجد، خانه هر مؤمنی است».(۱۷)

«مساجد، خانه‌های پرهیزگاران‌اند».(۱۸)

«هرکس خانه‌اش مسجد باشد، خداوند کارش را با رحمت و شادی قرار داده، و اجازه عبور از صراط به سوی بهشت را به او خواهد داد».(۱۹)

«کسی که به مسجدی از مساجد خدا برود برای هر گامی که برمی‌دارد تا به منزل برگردد ده حسنه برایش نوشته می‌شود و ده گناه از او برداشته و ده درجه ترفیع می‌یابد».(۲۰)

فقهای بزرگوار شیعه با توجّه به این سه دسته از روایات، نسبت به حضور بانوان در مسجد، اختلاف نظر دارند، که در ذیل به‌طور کوتاه اشاره می‌شود.

فضیلت نماز در خانه برای بانوان

برخی از فقهای شیعه، نماز خواندن زنان در خانه را مستحب و با فضیلت می‌دانند:

علامه حلی: رفتن به مسجد، مختص مردان است، نه زنان؛ زیرا به زنان دستور پوشش و پنهان شدن داده شده است.(۲۱)

شهید ثانی در معنای «مسجد المرأه بیتها»: «یعنی؛ نماز خواندن زنان در خانه افضل از رفتن آنها به مسجد است یا به این معنا است که فضیلت نماز زنان در خانه مثل مسجد است و نیازی به رفتن به مسجد نیست».(۲۲)

محقق اردبیلی: «فضیلت رفتن به مسجد برای مردان ثابت است، نه برای زنان، همان‌طور که مشهور بین فقها هم همین است».(۲۳)

محمدتقى مجلسى: «نماز خواندن زنان در خانه به عصمت و عفاف آنان نزدیک‌تر است».(۲۴)

سید محمد کاظم یزدی: «نماز زن در خانه‌اش بهتر از نماز او در مسجد است».(۲۵)

بهتر بودن حضور بانوان در مسجد

عده‌ای از فقهای شیعه معتقدند که نه تنها حضور بانوان در مسجد و شرکت در نماز جماعت مانند دیگر عرصه‌های اجتماعی (البته با رعایت حجاب و شئونات اسلامی) جایز است، بلکه امری پسندیده می‌باشد. دلایل آنها؛ عمومات و اطلاقات روایاتی است که بیانگر ترغیب و تشویق بر رفت و آمد به مساجد و بهره‌مندی از فضائل مسجد بر مرد و زن است. در این‌جا به فتوای آنها اشاره می‌شود.

شاید بپسندید:  روش ابن سینا در تبیین علم واجب به ماسوا

این دسته از فقها می‌گویند: «براى زنها نماز خواندن در خانه، بلکه در صندوق خانه و اطاق عقب ‌بهتر است، ولى اگر بتوانند کاملاً خود را از نامحرم حفظ کنند بهتر است در مسجد نماز بخوانند و اگر راهى براى یاد گرفتن احکام و مسائل اسلامى جز از طریق رفتن به مسجد وجود ندارد واجب است به مسجد بروند».(۲۶)

نتیجه‌گیری

هرچند از مجموع روایات و نیز دیدگاه فقهای بزرگوار می‌توان این‌گونه استفاده کرد که خواندن نماز در خانه نسبت به مسجد برای زنان بهتر است. امّا با تأمّل در روایات و نیز فضای صدور آنها، به این نکته می‌رسیم که معمولاً تلاش شده تا به نحوی مسئله حجاب اسلامی به بانوان گوشزد شده تا به آن اهمیت بدهند و به همین دلیل در مرحله اول به نماز در خانه فضیلت داده شده است. با این حال، این به معنای منع و یا کراهت رفتن به مسجد برای نماز جماعت نیست؛ بلکه اسلام با طرح پوشش زن در حقیقت جواز حضور وی در عرصه‌های مختلف اجتماعی را رقم زده است و با دستورات حکیمانه و راه‌گشایی که در چگونگی منش و روش او ارائه داده، از یک سو این نیروی اجتماعی را از تباه شدن نجات داده و از سوی دیگر، جلو فسادگری و ناهنجاری‌های ناشی از اختلاط زن و مرد را گرفته است. بنابراین، به خاطر وجود عدم امنیت در جامعه و اهمیت و لزوم مصونیت زن از هرگونه تجاوز، شریعت اسلام دستور به حفظ حجاب و پوشش داده است. در نتیجه؛ اگر زنی بتواند خود را از دید نامحرم بپوشاند و یا دیدگان خویش را از نگاه بی‌گانه فرو بندد، حضور او در مسجد برای نماز جماعت مانعی ندارد؛ و حتی می‌توان گفت که ثواب و فضیلت رفتن به مسجد(روایات دسته سوم) شامل آنها نیز می‌شود. و نیز طبق روایاتی که درباره اجازه طلبیدن زنان از مردان برای رفتن به مسجد نقل شده، و روایات مربوط به حضور زنان در نماز پیامبر(صلی الله علیه و اله)؛ نباید آنان را از فضایل و آثار معنوی مسجد محروم کرد.

بنابراین، اگر نماز در خانه برای زن در شرایطی سزاوارتر است، به همین اندازه نیز خواندن نماز در مسجد یا شرکت در دعاها سفارش شده و اهمیت هر کدام در جای خود محفوظ است. و چنانچه بانوان بتوانند حجاب اسلامی و شئون زن مسلمان و پاکدامنی را رعایت کنند، نماز در مسجد برای آنان همچون مردان مستحب خواهد بود.

 

________________________________________

(۱). شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، ص ۷۷، نجف، مطبعه حیدریه، چاپ اول، بی‌تا.

(۲). ر.ک: دارمی، عبد الله بن عبد الرحمن، سنن الدارمی، ص ۳۲۷، بیروت، دار البشائر، چاپ اول، ۱۴۳۴ق؛ أبو بکر بیهقی، أحمد بن حسین، شعب الإیمان، ج ۴، ص ۳۱۹، ریاض، هند، مکتبه الرشد للنشر و التوزیع، الدار السلفیه ببومبای، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.

(۳). شیخ صدوق، محمد بن على‏، من لا یحضره الفقیه، ج ‏۱، ص ۳۷۴، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.

(۴). شیبانی، أحمد بن محمد، مسند احمد بن حنبل، ج ۴۴، ص ۱۶۴ – ۱۶۵، بیروت، مؤسسه الرساله، چاپ اول، ۱۴۲۱ق؛ بیهقی، أحمد بن حسین، السنن الکبرى، ج ۳، ص ۱۸۷، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ سوم، ۱۴۲۴ق.

(۵). طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، ص ۲۳۳، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.

(۶). من لا یحضره الفقیه، ج ‏۴، ص ۳۶۴؛ در این‌باره ر.ک: «استحباب اذان و اقامه برای زنان»، سؤال ۵۶۳۲۱٫

(۷). همان، ج ‏۱، ص ۲۳۸؛ درباره شرح این حدیث ر.ک: «حضور زنان در مسجد»، سؤال ۸۷۱۰٫

(۸). بر طبق نظر برخی فقها که بحثش خواهد آمد.

(۹). مسند احمد بن حنبل، ج ۹، ص ۴۵۷؛ قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج ۱، ص ۳۲۸، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.

(۱۰). ازدی سجستانی، أبو داود سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، ج ۱، ص ۱۵۵، بیروت، المکتبه العصریه، صیدا، بی‌تا.

(۱۱). شعب الایمان، ج ۳، ص ۱۱۳؛ مسند احمد بن حنبل، ج ۹، ص ۱۱۶٫

(۱۲). مسند احمد بن حنبل، ج ۴۳، ص ۲۸۰٫

(۱۳).  همان، ج ۳، ص ۴۸۷٫

(۱۴). کوفی، محمد بن محمد اشعث، الجعفریات(الأشعثیات)، ص ۱۷۷، تهران، مکتبه نینوی الحدیثه، چاپ اول، بی‌تا.

(۱۵). حمیری، عبد الله بن جعفر، قرب الاسناد، ص ۱۸، قم، مؤسسه آل البیت”علیه السلام»، چاپ اول، ۱۴۱۳ق؛ من لا یحضره الفقیه، ج ‏۱، ص ۳۹۶٫

(۱۶).  شیخ صدوق، محمد بن على‏، علل الشرائع، ج ‏۲، ص ۳۴۴، قم، کتاب فروشى داورى‏، چاپ اول‏، ۱۳۸۵ش.

(۱۷). ابونعیم اصفهانی، أحمد بن عبد الله، حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، ج ۶، ص ۱۷۶، بجوار محافظه مصر، السعاده، ۱۳۹۴ق.

(۱۸). محدّث نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج ‏۳، ص ۳۶۲، قم، مؤسسه آل البیت”علیه السلام»، چاپ اول، ۱۴۰۸ق؛ أبو بکر بن أبی شیبه، عبد الله بن محمد، الکتاب المصنف فی الأحادیث و الآثار، ج ۷، ص ۱۱۴، ریاض، مکتبه الرشد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.

(۱۹). شعب الإیمان، ج ۴، ص ۳۸۰٫

(۲۰). شیخ صدوق، محمد بن على‏، ثواب الاعمال و عقاب الأعمال، ص ۲۹۱، قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.

(۲۱). علامه حلّى، حسن بن یوسف، نهایه الإحکام فی معرفه الأحکام، ج ‌۱، ص ۳۵۳، قم، مؤسسه آل البیت”علیه السلام»، چاپ اول‌، ۱۴۱۹ق‌.

(۲۲). شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، شارح: کلانتر، سید محمد،‌ ج ۱، ص ۵۳۸، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.

(۲۳). اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، ج ‌۲، ص ۱۵۹، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.

(۲۴). مجلسی، محمد تقی، روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج ‏۲، ص ۱۰۷، ‌قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.

(۲۵). طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، العروه الوثقی، ج ‌۱، ص ۶۰۰، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.

(۲۶). امام خمینی، توضیح المسائل (محشّی)، گردآورنده: بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسین، ج ‌۱، ص ۴۹۹ – ۵۰۰، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.

اسلام کوئست