عقل بالمستفاد
عقل بالمستفاد چیست؟
مرحله چهارم، مرحله حضور معقول در ذهن است که آن را اصطلاحا عقل‏ بالمستفاد می‏گویند. این مرحله را دو جور می‏شود تعبیر کرد: یکی اینکه بگوئیم هر مساله استدلالی، در حالی که در ذهن حضور دارد و ذهن به او توجه دارد، [حضور این استدلال و تعقل را] عقل بالمستفاد می‏نامند. این بنا بر مبنای خود مشائین است که می‏گویند امکان ندارد که‏ عقل انسان در آن واحد برای همه مسائل عقل بالمستفاد باشد، همیشه نسبت‏ به بعضی از مسائل عقل بالمستفاد است، و نسبت به بعضی دیگر نیست.

تعبیر دیگر از آن کسانی است که یک نوع بینش دیگری درباره انسان‏ دارند و معتقدند که ممکن است انسان به مرحله‏ای برسد که در آن واحد همه‏ مسائل برایش حضور داشته باشد، یعنی همه مسائل حالت حضوری داشته باشد، و اساسا حالت غیابی برای او نباشد. مثل آنچه که برای پیامبران و اولیاء الله می‏گویند، که این مرحله در اثر اتصال به مبادی عالیه پیدا می‏شود. در این صورت تعبیر دیگر عقل بالمستفاد، مرحله حضور جمیع مسائل برای‏ انسان است.

این چهار مرحله ‏ای است که شارحان ارسطو برای عقل بیان کرده ‏اند: عقل‏ هیولانی، عقل بالملکه، عقل بالفعل، عقل بالمستفاد…

در اینجا لازم است که به دو نکته اشاره کنیم: اول اینکه این تعبیرات و اصطلاحات، در این مورد، همیشه یکسان نیست‏. این مشهورترین اصطلاحی بود که ما ذکر کردیم، و به این ترتیب گفتیم. ولی ممکن است که در بعضی اصطلاحات آنچه را که ما عقل بالملکه نامیدیم، عقل‏ بالفعل بنامند. و آنچه را ما عقل بالفعل نامیدیم، عقل بالملکه بنامند. این برمی‏گردد به [وضع] اصطلاح، ولی در اصل حقیقت، و این که عقل مراحل‏ مختلفی را طی می‏کند، در این جهت میان حکمای مشائی اختلافی نیست.

منابع:

درسهای الهیات شفا، شهید مطهری، ج۲، ص۳۴۴

شاید بپسندید:  آیا هوش غیر از عقل است؟