برهان اثبات امکان استعدادی:
برهان اثبات امکان استعدادی
برای اثبات نظر ارسطو که نظر فلاسفه اسلامی است، متأسفانه مرحوم آخوند یک راه را بیشتر ذکر نکرده که این راه هم از نظر ما مخدوش است، اصل‏ برهان و ایراد وارد بر آن را در جلسه پیش بیان کردیم. علاوه بر برهان‏ مذکور، راههای دیگری برای اثبات این نظریه وجود دارد که متقن تر است.

مرحوم آخوند در جای دیگری برهان دیگری اقامه کرده است و آن این است که‏: می‏توانیم اشیاء را به این شکل تقسیم کنیم که اشیاء یا واجبند یا ممتنعند و یا ممکن به امکان ذاتی، و ممکن به امکان ذاتی بر دو قسم است‏ ، یا نفس امکان ذاتی کافی است برای وجود آن، یعنی تمامیت فاعلیت‏ فاعل کافی است برای موجود شدن آن، در این صورت این شی‏ء قطعا موجود ازلی و ابدی است اگر چه که معلول است.

چون علت تام‏العلیه است و فاعل تام الفاعلیه است و از ‌‌طرف دیگر قابل هم ممکن بالذات است و امکان ذاتیش هم کافی است برای‏ موجود شدن آن و حالت منتظره ای در کار نیست مجردات محضه قهرا چنین‏ هستند زیرا هیچ تعلقی به هیچ شی ای ندارند جز به علت خودشان. مجردات‏ اموری هستند که نه واجبند و نه ممتنع، بلکه ممکن بالذات هستند و امکان‏ ذاتی آنها کافی است برای موجود شدنشان.

شق دیگر این است که شی‏ء به امکان ذاتی ممکن است ولیکن امکان ذاتیش‏ برای تحققش کافی نیست و شرط دیگری نیز باید وجود داشته باشد تا آن شی‏ء موجود شود. در این حالت آن چه مسلم است این شرط شرط فاعل نیست زیرا فرض این است که فاعل تام الفاعلیه است و در این مورد شرط معنی ندارد.

بنابراین این شرط مربوط به قابل است یعنی اگر چیزی امکان ذاتیش کافی‏ نبود برای تحققش، لازمه اش این است که قابلیت وجودش مشروط به شرطی‏ است یعنی نحوه وجودش نحوه وجود در شی‏ء دیگر است و قابل لازم دارد، یعنی سنخش سنخ صورت یا نفس و یا عرض است و نحوه وجودش نحوه وجود تعلقی است و چیزی باید باشد که آنرا بپذیرد.

شاید بپسندید:  احکام طلاق زن حائض و نفساء و زنی که از عادت پاک شده

همین قدر که ثابت شد نحوه‏ وجودش تعلقی است، ماده ثابت می‏شود. چنانکه ملاحظه می‏شود در این برهان ابتداء ” ماده ” اثبات می‏گردد و سپس سؤال می‏شود: آیا هر ماده ای برای هر صورتی کافی است؟

یعنی همین‏ که ماده اثبات شد کافی است که هر صورتی را بپذیرد یا نه هر ماده ای‏ دارای استعداد خاص و یک امکان خاص است. جواب این است که هر ماده‏ ای باید یک تعین خاص داشته باشد تا یک صورت خاص را بپذیرد و این‏ تعین خاص ” امکان استعدادی ” نام دارد و ماده، حامل این امکان‏ استعدادی است.

منابع:

علل گرایش به مادیگری، شهید مطهری، ص۷۰