اراده در مرتبه ذات چگونه تصویر می‏ شود؟
اراده در مرتبه ذات چگونه تصویر می‏ شود؟
یک حدیثی از امام رضا علیه‏السلام است که: ” « لا یعرف ها هناک الا بما هاهنا » “.

مخلوقات وسیله‏اند برای شناختن خداوند. آنها هم حامد پروردگارند و هم‏ مسبح. یعنی کمالات مخلوقات حاکی از کمال پروردگار است.

مسبح‏اند چون نقص دارند، و پروردگار را تنزیه می‏کنند که او این نقائص‏ را ندارد. ما در مورد انسان به چه کاری اختیاری می‏گوئیم؟ فعلی که از روی علم و شعور و ادراک باشد و در قدرت ما باشد.

اراده چیست؟

پس اراده چیست؟ آیا شوق و اشتیاق است؟ نه، چون در انسان هم شوق‏ با اراده دو تا است. خیلی چیزها را انسان اراده دارد ولی شوق ندارد، و برعکس.

انسان از آن جهت که عاقل است و یک شی‏ء را تعقل می‏کند، این تعقلش‏ وجود آن را اقتضا دارد. یک چیزهائی است که طبیعت انسان اقتضای آن را دارد، مثلا وقتی گرسنه است، میل به خوردن پیدا می‏کند. گاهی چیزی را شدیدا مشتاق است، ولی آن را اراده نمی‏کند، چون با طبیعتش موافق نیست‏. گاهی به عکس است، شوق نیست ولی اراده هست. مثلا انسان یک دوای‏ بدمزه‏ای را می‏خورد، در حالی که طبع فرار می‏کند. پس کاری که ملایم طبع است، مورد شوق است. و کاری که ملایم عقل است، مورد اراده است.

حال، آیا اراده غیر از تعقل ما است؟ یا حقیقت این است که تعقل ما عین اراده ما است، یعنی ملایمت یک کار با عقل ما همان اراده ما است؟ حال، حداکثر فرض کنیم که در انسان دو تا باشد، اما در ما یک‏ خصوصیت دیگر هم هست: فعل اختیاری ما برای حصولی غرضی است که فاقد آن هستیم و آن را می‏خواهیم. مثلا غذائی را می‏خواهیم بخوریم، شهوت و میل درونی ما اقتضا کرده که خیری را که ندارد جذب کند. در ما همه اینها به صورت‏ کثرت وجود دارد: ذات ما و تعقل ما دو چیز است، و ممکن است اراده هم‏ غیر از تعقل ما باشد، و این نیز با غرض که آن را جستجو می‏کنیم چیز دیگری باشد.

شاید بپسندید:  آیا ثبت دقیق مخارج روزمره در زندگی خانوادگی کار خوب و پسندیده‌ای است؟

در ذات واجب تعالی همه اینها هست، منهای جنبه‏های عدمی و نیستی و منهای جنبه‏های مربوط به نقص. در او تعقل اشیا هست بدون این که تعقل‏ مغایر با عقل باشد، اراده هست ولی همه اینها عین ذات است و کثرتی‏ نیست. در او غرض نیست. درباب علم ثابت شد که ذات او یعقل‏ نظام‏الخیر، نظام خیر ملائم با ذات است، نه منافی. هر ذاتی به فعل خود ملائمت دارد. همین ملائمت می‏شود اراده او. وقتی ذات او فعلی را اقتضا داشته باشد، و علم به آن فعل داشته باشد، و ملائمت با علم و عقل او هم‏ داشته باشد، پس معنی اراده هم در او صادق است.

منابع:

درسهای الهیات شفا، شهید مطهری، ج۲، ص۴۳۳