آیا ممکن است یک چیز هم حقیقت بوده باشد و هم خطا؟
آیا ممکن است یک چیز هم حقیقت بوده باشد و هم خطا؟
معمولا هر یک از حقیقت و خطا یا صحیح و غلط یا صدق و کذب را در مقابل‏ یکدیگر قرار می‏دهند و می‌گویند یک فکر اگر حقیقت و صحیح و صادق بود پس‏ ممکن نیست خطا و غلط و کذب باشد، و بالعکس اگر خطا بود ممکن نیست‏ حقیقت بوده باشد، مثلا این فکر ” زمین به دور خورشید می‏چرخد ” یا راست است یا دروغ، شق ثالث ندارد.

راجع به هر مطلب دیگر نیز در نظر بگیریم خواه مربوط به مسائل روزمره باشد ( من امروز با فلان رفیق ملاقات‏ کردم ) و خواه مربوط به حقایق تاریخی ( ارسطو شاگرد افلاطون بوده است ) و خواه مربوط به حقایق کلی علمی ریاضی مثل ” پنج ضرب در پنج مساوی است‏ با بیست و پنج ” یا حقایق کلی طبیعی مثل آنکه ” اجسام در اثر حرارت‏ منبسط می‏شوند ” یا حقایق فلسفی مثل آنکه ” دور و تسلسل باطل است ” همین‏طور است.

ولی اخیرا میان دانشمندان جدید این جمله شایع است که حقایق علمی در عین اینکه حقیقت می‏باشند ممکن است خطا نیز بوده باشند و این مطلب به‏ دانشمندان ماتریالیسم دیالکتیک که طبق یکی از اصول منطق دیالکتیک ( اصل‏ وحدت ضدین ) جمیع اضداد و نقائض را با یکدیگر آشتی داده‏اند و همه را با هم قابل اجتماع می‏دانند فرصتی داده است که بگویند حقیقت و خطا یا صحیح‏ و غلط و یا صدق و کذب چندان اختلافی با یکدیگر ندارند، ممکن است یک‏ چیز هم حقیقت و هم خطا و هم صحیح و هم غلط و بالاخره هم راست و هم دروغ‏ بوده باشد.

اینکه یک فکر از یک حیث و یک جهت محال است هم حقیقت و صحیح باشد و هم خطا و غلط بر یک طفل دبستانی نیز مخفی نیست. آیا خود دانشمندان‏ مادی حاضرند قبول کنند اصول فلسفی و منطقی آنان هم صحیح است و هم غلط؟ آیا همین مطلب که الان از آنها نقل کردیم که گفتند ” ممکن است یک چیز هم حقیقت و هم خطا بوده باشد ” ممکن است هم حقیقت و هم خطا و هم صحیح‏ و هم غلط بوده باشد؟

شاید بپسندید:  آیا اخلاق نسبی است یا مطلق؟

آنچه از دانشمندان درباب اجتماع حقیقت و خطا نقل کردیم درباره‏ تئوریها و فرضیه‏های بزرگ علمی است و منظورشان این است که یک تئوری و یک فرضیه که مشتمل بر چندین مطلب و شامل چندین واحد فکری است ممکن‏ است دارای یک جزء حقیقت و یک جزء خطا بوده باشد. البته این چیزی‏ است که قابل قبول است و ربطی به اصل ” وحدت ضدین ” ندارد.

ما درباره این مطلب در همین مقاله آنجا که نظریات ماتریالیسم‏ دیالکتیک را بالخصوص درباره ارزش معلومات بیان و انتقاد می‏کنیم بحث‏ زیادتری خواهیم کرد.

منابع:

اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج۱، ص۱۴۲